Toplam 2 adet sonuctan sayfa basi 1 ile 2 arasi kadar sonuc gsteriliyor

Konu: Kurtedroka roka Kurd

  1. #1
    Aileden Biri
    yelik tarihi
    25 Austos 2009
    Mesajlar
    2,970

    Kurtedroka roka Kurd

    Em zanin ko heta demeke nzk j ziman kurd bi alfabeya ereb dihat nivsandin hema bje hem klaskn me bi alfabeya ereb hatine nivsandin. L pit avakirina komara Tirkiy bi derxistina kovara Hawar (1932-1943) re, bi serkiya Celadet Al Bedir-Xan, kurdn Kurdistana Tirkiy Sriy j derbas alfabeya latn bne. Digel w j, ro, piraniya kovar, rojname weann ko derdikevin bi alfabeya ereb ne. Heriqas em ji saln sih vir ve bi kurmanciya latn dinivsnin j, dsa piraniya berhemn kurd bi alfabeyn ereb kirl hatine nivsandin. Piraniya rokn v antolojiy j dsa bi alfabeyn ereb kirl hatibn nivsandin. Me ew hem transkrbey latn kirin me rokn soran j rasterast wergerandin kurmanc. Heriqas ev xwarina nan bi nan be j, l ev rastiyek me ye. Niha, bi riya ko hem rok bi kurmanc ne, qet nebe w xwendevann kurmanc di derheq droka edebiyata kurd de di derheq droka roka kurd de bibin xwediy fikrek.

    Fikra min j ew b ko ez bi v riy bi v antolojiy snorn as yn di nava kurdan de rakim pireke hevnasn di navbera wan de ava bikim.

    Rzkirina rokan

    Min p rok li gora panav roknivsan bi rz kiribn, l min pa guhert ew li gora pnavn nivskaran bi rz kirin. Min d re dev ji w fikr j berda. Min bi wr anoloj li gora droka roknivskariya roknivs bi rz kir. Yek j, bi v away hem mirov kar lkolneran hsan dike, hem j mirov dikare di derbar proses, pketin an j guhertinn ko di hunera kurteroka kurd de bye bibe xwediy fikrek. L ev metod j ji bo min ne hsan b. Drokeke edebiyata kurd ya nivsk, an j bbliyografiyeke roknivsn kurd bi kurmanc li ber destn min tuneb. Loma, ez ketim nra roknivsan li d droka weandina roka wan a p geriyam. Min rok ne li gora droka nivskariya roknivs, l li gora droka weana roka roknivs ya p girtiye. Bi v riy, bi v metod mirov bikaribe bi hsan kronolojiya roka kurd derxe ji prosesa roka kurd tbigihje. Bi gotineke din, mirov di derheq roka kurd ya doh ro de bibe xwediy fikrek guhertin pketinn roka kurd bibne.

    Avakirina komara Tirkiy (1923) rewa ziman edebiyat kurd

    Edebiyat bi zimn t p, ziman bingeh edebiyat ye. Heriqas di serdema Osmaniyan de rewa ziman kurd ne mna pit komar be j, dsa ew bi awayek git ne ziman perwerd, ne ziman ilm zann, ne ziman ticaret birvebirin b. Rast e ko di serdema osman de ziman kurd ne di hsriya ro de b, ew mna ro li qeyd merbendan nehatib xistin, cih bi cih bi v ziman perwerde heb, di medreseyan de bi v ziman dihat xwendin. Wek encama medreseyan j ro klaskn kurd di destn me de hene. L pit er chan yek avakirina komara Tirkiy, ne bi carek be j, desthilatdariya yekpart ya Kemalzm, dixwaze mederseyan bigire bi w yek dawiy li bermayn osmaniyan bne. orea kinc alfabey j w dem li dar dikeve. Slogana yek netewe, yek al, yek ziman w ax dibe bingeh komar. Kemal Atatrk bi orea kinc alfabey dixwaze ji erq bi dr bikeve xwe nzk Ewrpay bike. Ew dixwaze komara w bi ikil celeb jiyana ewrpiyan be. Ew v yek ne li ser titn kevin ava dike, l titn kevin, kultur away kevin ji bin ve hildiwene dixwaze li gora xwe titek n ava bike. Li gora xwe sekularzm dide p dixwaze xwe nzk medeniyeta Ewrpay bike.

    Di deolojiyeke weha teng de cih ji fikrn cih, ji netewe zimann cih re nedima. Loma, ziman tirk b bingeh komar y kurd j hate qedexekirin. Ew klaskn ko bi ziman kurd l bi alfabeya ereb hatibn nivsandin, qedexe nebbin j, d xwendin tgihtina wan ji bo niv n zehmet b di dema n de j, yan bi kurdiya latn titek nehat nivsandin. Ji bo helandina kurdan qedexekirina ziman wan nixteya her girng heyat b. Ji aliy din ve ji bo nkirin pdexistina ziman tirk desthilatdariya Kemalz gelek dixebit, bi xurt dest bi wergerandina berhemn edeb kirin. Di w dem de gelek berhemn fransiz rsan hatin wergerandin bi riya wergerandina berhemn van zimanan d we awayn n yn edebiyat j bi riya werger diketin ziman tirk. Ji xwe hunera roka tirk j w dem dest p dike. Pit komar (1923) di ziman tirk de gelek roknivs derdikevin btir di v dem de hunera rok li ba tirkan dikemile. Yn mna mer Seyfettin, Sabahattin Ali, Sait Faik ko h j cihek wan taybet di edebiyata tirk de heye, pit komar hunera kurterok li ba tirkan gihandine dereceyeke bilind. Di demeke ko jinvevejnek di edebiyata tirk de dib, kaniya edebiyata kurd j dimiiq, daw li klaskan dihat bi her away r li ber avakirina edebiyateke kurd ya njen hatib girtin. d derxistin weandina kovarn mna Kurdistan (1898), Roj Kurd (1913) Jn (1918-1919) ne mimkin b. Heriqas ev kovar rojnameyn kurdan bi du ziman, bi tirk-kurd bn giraniya wan siyas bn j, dsa li ser kultur edebiyata kurd, li ser rabn rnitina kurdan gelek nivsn balk diweandin.

    Heke ew bdeng wel dewam bikira bbersiv bimaya, bi texmniyeke mezin me ro nikarba behsa roka kurd ya njen bikira. Di war kurmanc de ev bersiv ji du aliyan hat. Yek j ji kurdn Sovyeta ber, bi riya radyo wean hat, ya din j ji aliy ekola Hawar ve hat.

    Kovarn Hawar (1932-1943), Ronah (1942-1945), Roja n (1943-1946) roka kurd

    Ez dikarim bi hsan bibjim ko ji bo edebiyata tirk, ji bo ji n ve vejna edebiyata tirk avtina bingeh edebiyata tirk ya modern rola komara Tirkiy i b, ji bo edebiyata kurd j rola kovarn Hawar, Ronah Roja N her ew b.

    Ev kovarn kurd yn ko ji aliy herdu birayan Celadet Kamran Al Bedir-Xan li am Brd derdiketin, hem ji bo edebiyata kurd ya njen bn bingeh dibistanek, hem j di navbera edebiyata kurd ya klask njen de rola pirek lstin. Cara p bi riya van kovaran bi taybet j bi riya Hawar, bi alfabeya latn nimneyn ji edebiyata klask gihtin niv me. Ferqa di navbera komara Tirkiy ekola Hawar de ew b, ko tirkan dixwestin her tit ji n ve dest p bikin, pehnek li titn kevin bixin, l ekola Hawar edebiyata kurd ya klask dikir bingehek dixwest li ser w bingeh qewn asas edebiyata njen biavje. Li gora hewcedar pwstiya edebiyata njen pketina civak, di ser de Celadet dest bi nkirina ziman kurd kir, dest bi bikaranna hin termn kurd yn n kir termn gramer bi kurd bi kar ann. Kovara Hawar ya ko ne li ser erda xwe pit hem serhildan tknn kurdan derdiket, rola dewletek, di dewleteke demokratk de rola wezareteke and, rola akademiyeke zanist dilst. Loma, kar w pir b karek pir zehmet b. Diviya b ziman kurd bi ten di klaskan de nemaya, ten ne ziman folklor bya; p edebiyateke modern bihata nivsandin, p her ben edebiyat her awayn nivs bihata ceribandin.

    Bi rast j wel kirin. Gava mirov niha avek li Hawar digerne, mirov prg her be edebiyat t. L ji nav ben edebiyat, hunera rok j pir derdikeve p. Di kovarn Hawar, Ronah Roja N de bi dehan kesan rok nivsandine. Hin kesan bi ten rokek nivsandine, hinan du rok hinan j end rok nivsandine. L bel hinan heta heft-het rokan j nivsandine. Digel w j dsa navn wan wek roknivs nayn bi brann. Yn hinan ji ber piralbna xwe wek roknivs derneketin p deng nedan. Ew ji axek btir bi karn nivs daketine; helbest, nivsn civak siyas li ser drok nivsandine, bi xwe endamn partiyn siyas bne, birvebir bne; yan wan xwe ten bi warek ve gir nedabn. Loma, navn wan di drok de carina wek kesn siyas derdikevin hember me, carina wek helbestvan, carina wek zimanzan, carinan wek drokvan, carina j wek roknivs derdikevin pber me.

    Li gora bendeke Ferhad Prbal ko di Ndem, hejmar 11, 1994an de hatiye weandin, Celadet Bedir-Xan di Hawar de 12 rok, Osman Sebr 7 rok, Mistefa Ehmed Bot 6 rok, Biar Segman 4 rok weandine. Prbal di nivsa xwe de hejmara rokn ko di Hawar de hatine weandin digihne 69an. Herweha e rok j werger adaptasiyon in.

    Di kovara Ronahiy de j 41 rokn huner, 29 rokn kurmanc, 3 rrok 10 rokn werger hatine weandin. Di kovara Roja N ya ko di bin berpirsiyariya Kamran Bedir-Xan de derdiket, 19 rokn huner 10 j rokn kurmanc hatine weandin.

    Gava em rokn van hers kovaran didin ser hev, em dibnin ko hejmara wan bi ser sed dikeve. Ji van rokan hejmareke mezin rokn huner ne, ji aliy navn cih ve hatine nivsandin, l piraniya nivskarn wan anonm in, li ser wan jiana wan titek di destn me tuneye, em nizanin ew k ne, ji ko ne, i kirine. Loma, gava mirov ji van rokan dixwne, ji bil navn nas, mirov ji Celadet Bedir-Xan ik dike. W wel be j, gelek ji wan navn nenas w naznav Celadet Bedir-Xan bin.

    Di van hers kovarn herdu birayan de, ji bil rokn huner, gelek rokn kurmanc, rrok rokn werger hene. roknwerger piran ji edebiyata frans ne, rrok rokn kurmanc j bi giran ji herma Mrdn ne.

    L digel v hejmara mezin ya rokan, dsa gava behsa dema Hawar an j behsa roknivsn Hawar dibe, tavil du nav tne bra mirov. Ew j Qedr Can Nredn Zaza ye...

    Qedr Can ((1911-1972) Nredn Zaza (1919-1988)

    Qedr Can Nredn Zaza hem du roknivsn Hawar yn li p bn, hem j du pengn roknivskariya kurd yn njen in. Digel ko ew j piral bn, ew j bi gelek titan ve mijl dibn, l dsa di mijliya wan ya sereke de rok li p bn. Ev herdu roknivsn kurd j ji ber sebebn siyas ji bakur welt daketibn Sriy. Qedr Can ji Drika iyay Maz Nredn Zaza j Maden b.

    Hejmara rokn Qedr Can ji yn Nredn Zaza btir in mijarn wan j cihtir in. Digel ko Qedr Can di navenda siyaset de b di piraniya helbestn xwe de j mijara siyas kiriye navend, digel ko piraniya berhemn edeb yn Hawar, Ronah Roja N bi naverokeke siyas dagirt bn piran li ser byern rojane n siyas bn, mijarn rokn Qedr Can ne wel ne. Heta ji Qedr Can hatiye w xwestiye ew kirasek edeb y herhey li rokn xwe bike, edebiyat neke qurbana byern rojane, l di eyn dem de, motvn bijarte yn civata kurd hilbijre bi pvann edebiyat yn gerdn bihne. Qedr Can ji bil tibabek helbest wergera kitba Grigori Petrof ya bi nav Di welat zembeq gewir de ko be bi be di kovara Roja N (1943) de weandib, li ser hev di hers kovarn navbor de ev her donzdeh rok weandine; Hawar hebe gaz li d ye, Gund nava, Besreka zrn, Hva ardeev, Sond, Guneh, Sehn zozanan, Guln, Nra berazan, Serencam, Muhra Silman Roviy xapnok.

    Hin ji rokn destpk pir kurt bn, digel ko zde dirv rokan bi wan nediketin j, dsa ew bi zimanek edeb huner hatibn nivsandin. L piraniya rokn Qedr Can rokn huner ne, bi zimanek huner edeb hatine hnandin, ew serdest mijarn xwe ye, bi bhnfireh p de die, karakteran byern ko li der dora karakteran diqewimin ba salix dide, ro dij, li doh difikire, doh bi sibeh ve gir dide. Ji ber ko Qedr Can nivskar surgun ye mirov tesr pskolojiya surgun di rokn w de ba dibne. Ew metoda flash-back bi kar tne, gelek caran ji dema niha die saln zaroktiy, mijar li ser byerek an j brannek ava dike dsa ji nika ve li xwe vedigere. Her rokek pereyek ji jiyana Qedr Can e, pelek ji kitba jiyana w ya qetyay ne. Qedr Can pereby dixwaze bi riya nivsandina van pereyn jiyana xwe, yekparetiya xwe bi dest bixe, rpeln rengn ko ji kitba jiyana w hatine qetandin bi ser hev de bne. Ew di roka bi nav Ser encam (Roja N, 14-4-1943) de weha dest p dike: Gava mirov ji hal xwe ne raz, ji piya xwe bigman be, dizvire, li rojn xwe n derbasby dinere… mna prn riziyay ko ne ji dixwazin bimirin…ten ten li rojn xwe yn y bifikirin; xortaniya xwe, zarotiya xwe bnin bra xwe bi v away bna xwe biderxin…

    Ez j wisan bme; ez j bme xortek pr. Li piya xwe dinrim: leylan gman… Li dora xwe mze dikim: mij dman!...

    Bel, ez j mna wan kal prn xurde, rojn xwe n derbas by, nemaze rojn zarotiy tnim bra xwe, bi hezar yek hesret dil xwe tije dikim ji wan lezeteke dern distnim… Ew peln ko ji kitba jiyna min hatine irandin, ro pern wan rizyay berev dikim, bi hev dizeliqnim… Dixwazim ji wan kitba bextiyariy bikim. Sond… Guneh… Rojn derbasby… Serencam… her yek ji van, ji kitba jiyana min a hezn rpelek rengn in. L rengn dibin, zengn dibin… dsa pelinin iriyay riziyay ne… Serencam j rpelek ji wan pelan e…

    Ber bst pnc salan b…

    Qedr Can di rokn bi nav Sond, Guneh Rojn derbasby de, mna roka Serencam destpkeke irovey tne li doh, li saln zaroktiya xwe vedigere tne bi roja ro ve gir dide. Gava mirov van herar rokan li d hev dixwne, mirov dibne ko Qedr Can mijarn xwe bi zanebn hilbijartine, li ser wan hr bye, pevgirdanek di navbera wan de ava kiriye hewl daye ko yekparetiy pk bne.

    Nredn Zazay ko ji aliy Celadet Bedir-Xan ve wek exov kurd dihat bi nav kirin, di war nivsandina rok hunera rok de areza b. Hem rokn Nredn Zaza yn ko li ber destn me hene yn ko me di nav weann Ndem de bi nav Keskesor wek kitb weandiye, ev in: Xurd, Derket, Gul, Keskesor, Strk, Peran, Hevna Perxan er Man.

    Di mijarn rokn Nredn Zaza de opn nostaljiy, hisa drbna ji welt agir xerbiy serdest e. Heke em adaptasiyonn Nredn Zaza yn romantk nehesibnin, hem rokn w bi rewa welt ya siyas ve girday ne, bi motvn welatparziy ve mit in, bi tkoer, ret perwerdeya kurdan ve dagirt ne, l ziman w xwe herihbar e, taswrn w xurt zind ne.

    Kurdn Sovyeta ber

    Kurdn Sovyeta ber, kurdn Qafqasyay, an j kurdn ko ji ber zilma, bi gotina wan Roma re baz dane li kujek Ermenistan, li bin pala iyay Agiriy bi cih bne, pit er chan yekem pit orea Bolevkan ew di nav tixbn Sovyet de man. Heriqas kurdn misilman di nav wan de hebn j, piraniya wan kurdn zd bn, ew j bi qirkirina ermeniyan re dihatin qirkirin. L, pit ore, pit ko gelek komar geln Sovyet gihtin mafn xwe yn gel, ew imkan kete destn kurdn Sovyet j, wan dest bi weandina rojnameya Rya Teze kirin, li Yervan radyo avakirin dest bi nivsandina helbest, rok, roman piyesan kirin. Digel ko ew ji Kurdistana mezin qutby bn bi tu away tkil di navbera wan kurdn Kurdistan de nemab, dsa wan di nav xwe de zimanek standart ava kiribn gava li Tirkiy kurd ketibn ber pla asmlasiyon, wan bingeh jiyaneke edeb diavtin.

    Kurdn Sovyeta ber hema bje hem axn edebiyat ceribandine. Berhevkirin weandina berhemn folklor j li ba kurdn Sovyet cihek girng digirt. L wek axek edeb kurteroka huner j li Sovyeta ber hatiye nivsandin. W ji bil van nivskar roknivsn ko me di v antolojiy de civandine j roknivs hebin, l mixabin, me nikarb em xwe bigihnin berhemn wan, an j li gora lsteya ko me ji arezayn edebiyata kurdn Sovyeta ber Tosin Ret, Tmr Xell Wezr Eo wergirtiye, roknivs bi git ev in. L heke ne bi ten ev bin j, ev resimek roka kurdn Sovyeta ber bi git didin.

    Ji xwe gava behsa edebiyata kurdn Sovyeta ber dibe tavil nav Ereb emo roman w ivan kurd t bra mirov. Ji bil Ereb emo bi dehan kurdn Sovyeta ber xwe li nivsandina edebiyat, xwe li nivsandina axn edebiyat yn cih ceribandine, di nav xwe de zimanek kurd standart ava kirine bne pereyek ji edebiyata Sovyet. Temayn ko nivskarn kurdn Sovyeta ber di berhemn xwe de bi kar anne, jiyana gundtiy, adetn kevin, jiyana bi xelkn din re nostaljiya welat bav kalan e. Di rokn ko me ji bo v antolojiy j hilbijartine km zde ev tema serdest in. Bi alfabetk ev roknivs in: Babay Kele (1947), Eliy Ebdilrehman (1920), Emerk Serdar (1935), Ereb emo (1897-1978), Esker Boyk (1941), Rizaliy Red (1929), Sma Semend (1933), Tmr Xell (1949), ems (1933-2002), Tosin Ret (1941), Wezr Eo (1934) Xell aan (1924).

    Bar Kurdistan

    Li gora Ferhad Shakely ko avkaniya xwe ji Husn Arif girtiye, roka soran ya p di sala 1925an de hatiye weandin. Ev roka bi nav Le xewma ji aliy Ceml Sab (1887-1951) ve hatiye nivsandin. Ev roka Ceml Sab mna 23 bean di kovarn bi nav Jiyanawa Jiyan de hatiye weandin.

    L roka kurd ya bar welt j bi riya kovaran bi taybet j bi derketina kovara Gelawj (1939-1949) ber bi dema xwe ya kemilandin ve die. Di Gelawj de digel rokn nivskarn kurd gelek rokn werger j hatine weandin.

    Bi gotineke din rola kovarn Hawar, Ronah Roja N di pdexistina edebiyata kurd bi taybet j di pdexistina roka kurmanc de i be, rola kovara Gelawj j ji bo kurmanciya jr (soran) ew e. Kovara Gelawj di sala 1939an de dest bi wean kir heta sala 1949an dewam kir. Ev kovara ko p di bin berpirsiyariya brahm Ehmed de d re di bin berpirsiyariya Elaeddn Secad de derdiket, rokn brahm Ehmed Elaeddn Secad j t de, li gora avkaniya ko Ferhad Shakely di kitba xwe ya bi nav hunera roka kurd ya njen de daye eyn avkan ji Husn Arif girtiye, di pvajoya deh saln Gelawaj de 114 rok hatine weandin. Ji van 114 rokan 82 werger in 32 rok j ji aliy roknivsn kurd ve hatine nivsandin. awa ko gava navn roknivsn Hawar t ser zimn tavil Qedr Can Nredn Zaza tn bra mirov, roknivsn Gelawj j di ser de brahm Ehmed, Elaeddn Secad ((1915-1948) akir Fetah (1914-1988) tn bra mirov.

    Me ji ekola Gelawj wek nimne bi ten Elaeddn Secad hilbijart roka w Bo xatir jin ji kurmanciya jr wergerand kurmanciya jor.

    L ferqa Hawar Gelawj ev e; gava Hawar daw li jiyana xwe an, di war ziman edebiyata kurd de j qutbn bdengiyek b hema bje v qutbn bdengiy heta saln 80y dewam kir. L gava Gelawj di sala 1949an de daw li jiyana xwe an, dsa di edebiyata kurd de berdewamiyek heb. Ji ber ko ziman kurd ne qedexe b ew zilma nedt ya ko li Tirkiy li ser ziman kurd heb, li Iraq Kurdistana Iraq tuneb. Er Sedam kurd qir dikirin, l ziman wan qedexe nekirib di bin desthilatdariya Sedam de li Bexday Akademiya kurd heb. Loma, pit rawestandina kovara Gelawj, demeke zde neket nav ko hd hd di war roknivskariya kurd de navn n derketin. Ev navn ko derketin heriqas bi stl awayn cih derketibin j, l dsa li ser mraseke hey edebiyata xwe ava kirin. Me ji bo v antolojiy j nimneyn berbiav ji v niv hilbijartin rokn wan ji kurmanciya jr wergerandin ya jor. L, ji ber ko ez bi xwe ne arezay v zaravay kurd me bi qas ko haya min ji edebiyata kurmanciya jor prosesa w heye, ez ew end ji edebiyata ko bi zarav kurmanciya jr t nivsandin ne haydar im, min ji bo hilbijartina rokn wan, ji hin hevalan daxwza alkariy kir. Min ji Ferhad Shakely, Enwer Qadir, Heme Sed Hesen Mahabad Qeredax ev daxwaz kir. L ji bil rokek du rokn ko Heme Sed Hesen ji min re andin, piraniya rokn kurmanciya jr, yn ko me xistine v antolojiy min ji ba Ferhad Shakely peyda kirine bi hilbijartina w bne.

    Pit ko min kurmanciya van rokan xwend, ez tgihtim ko bi rast j hunera kurterok di v zarav de bi p ketiye, nivskaran xwe li stln cih rakiandine hewl dane ko pvaneke roknivsiya gerdn bi dest bixin. Ez bawer dikim, pit ko hn j van rokan bixwnin hn hewldayna wan ba bibnin.

    Bo nimne, roka Husn Arif Rwtiyeke efsn li d teknkeke n ye, di eyn rok de demn cih bi kar anne, ew dem di hundir hev de hnane, carina ser xwendevn tevlihev dike, tgihtina mijar an j mesaj zehmettir dike, hewayeke Joycewar ava dike. Ev away nivsandin li ba end roknivsn din j hene.

    Ji bil Elaeddn Secad Husn Arif me rokn van roknivsan ji bo v antolojiy hilbijartine: Ehmed Mehemed smal (1943), Ferhad Prbal (1961), Ferhad Shakely (1951), Mahabad Qeredax (1966), Mehemed Mewld ‘Mem’ (1927-1987), Necbe Ehmed (1954), Raf Bgerd (1942), rzad Hesen (1951), Mehemed Mukr (1949?) Mehemed Ferq Hesen (1941).

    Me ji bil van navan rokn end roknivsn din j amade kiribn, l mixabin pirsgirka werger derket loma ew rok negihtin ser v antolojiy.

    Behdna

    Gava mirov edebiyata kurmancn Behdna dide ber ya soran, mirov dibne ko ew bi qas ya soran bi p neketiye. Ji xwe di saln ko edebiyata kurmanciya jr (soran) di dema xwe ya gulvedan de b, li ba kurdn Behdna nesir an nedihat nivsandin an j pir km dihat nivsandin. Ji ber ko di saln 1970-74an de li bar Kurdistan zaravay soran di dibistanan de dihat xwendin, behdniyan j di dibistanan de kurdiya soran dixwendin. Ziman kurd y ferm soran b behdniyan j di dibistanan de soran dixwendin. Faktoreke din j ew b ko hem ji aliy nifs ve behdn (kurmanc) km bn, hem j edebiyat btir li bajarn mezin mna Kerkk, Silman Hewlr ge dib. L dsa j, kurmancn bar di war nivs de km nemane, gelek kesan helbest rok nivsandine. Tevgera edeb ya Behdnan, an j ya kurmancn bar pit ya soran t, l d re w temam dike.

    Kurmancn bar, digel helbes, di war rok de j gelek berhem dane. Antolojiya roka n ya kurmancn bar ko Xell Duhok amade kirib me ew di sala 1995an de di nav weann Ndem de derxistib, nimneyeke berbiav ya rokn w herma Kurdistan ye. Di v antolojiy de Xell Duhok 25 roknivs civandine. Gelek ji van xwediyn kitbn rokan in, hinan j bi ten rokn xwe di kovar rojnameyan de weandine. Li gora avkaniya ko Xell Duhok di pgotina antolojiya xwe de dide, roka p li devera Behdnan ji aliy Salih Rid de di sala 1960 de hatiye weandin. Ev rok di kovara Ronah de (Hafiz Qaz derdixist) hatiye weandin. Li gora ko Xell Duhok di pgotina antolojiya xwe de salix daye, kitba kurterokan ya p ko li Behdna derketiye, kitba El Neqenbend ye ko di sala 1972an de derketiye. Di sala 1979an de j kitba brahm Selman hatiye weandin.

    Mixabin, me nikarb ko em hem roknivsn kurmancn bar welt txin v antolojiy, l me bi ten end nimne hilbijartin. Ew nimneyn ko me ji kurmancn bar hilbijartine xistine antolojiy, ev in: Enwer Mehemed Tahir (1949), Fazil Umer (1962), Hesen Silvan (1957), Husein Muhammed (1980), Nizar Mehemed Sed (1952), Serfiraz Neqebend (1952), Sidqiy Hiror (1956) Xell Duhok (1951).

    roknivsn ko di v antolojiy cih negirtine, ne ji ber qelsiya rokn xwe cih negirtine; yek j ji ber nebna cih, ya din j ji ber ko hema bje hem rokn Behdnan bi devoka behdn hatine nivsandin ji bo xwendevann ziman kurd bi git tgihtina wan ne hsan e. Heriqas min xwest ez bi riya serastkirina ziman wan, wan nzk kurmanciya standart bikim j, l ji ber rska xerabkirina form teknka rok min cesaret nekir.

    Kurdistana ran

    Ji ber ko min navn zde roknivsn Kurdistana ran bi dest nexistin, loma ez nikaribim zde titek li ser edebiyat an j roka v be welt bibjim. L em zanin ko di dema avakirina komara kurd ya Mahamad (1946) de gelek kovar rojname derketin, l mixabin ew j mna komar temenkurt bn. L v be welt, di war prosay de du navn naskir; Hesen Qizilc (1914-...?) Rehm Qaz (1925-1991) hene. Me di sala 1977an de romana Rehm Qaz ya bi nav Pmerge bi kurmanciya Elr weand kitba kurterokan ya Hesen Qizilc j bi nav Ken Parsek bi kurmanciya ikriya Salih Firat Kelehk di sala 2001 de li Stenbol di nav weann Avestay de derket.

    Ev herdu nivskarn kurd di war prosay de zrek bn ji bo niv li d xwe j bne avkaniya lham bixwebawer y. Hmin Mukriyan pit ko Hesen Qizilc hem wek insan malbat, hem j wek nivskar dipesinne, li ser rokn w j van gotinan dibje: Plewann rokn Qizilc, qet yek ji wan j ji xwendevann kurd re xerb nayn. Hem ji n tebeqeyn civaka kurd hilbijartine, karesatn jiyana wan bi kurdiyeke sade (zelal, pet) bi zimanek wisa nivsiye irove kiriye ko kurdek ne xwendevan, cahil j tbigih.

    Xwendeven bi ciwan tdigihe, Mamoste Qizilc heya bi i radey arezay, zanist, pskoloj ye awa giyan plewanan nas kiriye ye kriya dil hinavn wan.

    ...Xwendevan di van rokn kurt de nimneya jiyana derebegek zalim (ekmereq), kevnebegek bark kewit, xek destbir, derwek zergwen, cotkarek zilm l hat kirin, zirnokerek zimandirj, karbidestek bertlxwer biyan, bazirganek stxwer (fazxwer) temakar, cassek nitimanfiro, jineke ten ya bedbext bbe a kurd...

    Romana Rehm Qaz Pmerge di war roman de li Kurdistana ran nimneya p ye. Ev romana ha cara p di sala 1960 de li rvan, di sala 1962an de li Bexday di sala 1977an de li Swd di nav weann Ndem de derket. zeddn Mistefa Resl bi kurt li ser romana Pmerge weha dibje: Pmerge rokeke dirj e, die dikeve nav w bax gulan y bhnxwe y ko di baxey edebiyata kurd de vedane, yan j destaneke taze ye bi kincek n y huner ve, awayek n y romannivsiya bi end qehremanan a mrxas dilriya gel kurd dide xuyakirin.

    Em zanin ko li Kurdistana ran ji bil van herdu navan, di war prosay de navn din j hene, l ew d mijara lkolneke taybet ye di aroveya pgotina v antolojiy de hilnay.

    Em dibnin ko hem li Kurdistana Iraq hem j li ya ran nesra kurd btir bi kurmanciya jr dest p bye hatiye nivsandin, l d re bi kurmanciya jor dest bi nivsandina nesr hatiye kirin. Ji wan yek j Perwz Chan ye ko em w ji kovara Srwe nas dikin. Perwz Chan gelek nivsn bi kurmanc di Srwey de weandin, l pit ko derket Ewrpay, d bi rok romann xwe nav xwe da bihstin.

    Tevgera saln hefty weann wan

    Heke em kovar rojnameyn Musa Anter, Canp Yildirim, Edp Karahan; yan ark Postasi, Ileri Yurt (1958) Dicle-Firat (1962-63) nehesibnin, pit avakirina komar bdengiyeke mezin li Kurdistan hukum dikir ziman kurd li qeyd merbendan ketib. Heriqas ev kovar j bi armancn siyas derdiketin ziman wan bi tirk b, dsa carina di nav re cih didan kurd heta Edp Karahan di kovara xwe (Dicle-Firat) de gelek rok j nivsandin. rokn ko Karahan dinvsandin bi tirk bn, l w her tim bi zanebn an gotinn kurd tevl rokn xwe dikirin an j di nav rokan de cih dida strann kurd. Karahan j wek gelek kesn w dem, ji ber nebna nivskaran navn cih bi kar dian di bin navn cih de dinivsand. Di nav hem rokan de w bi ten rokeke xwe (Heydo Ferho) xwer bi kurmanc nivsandiye. Me ew roka w ya bi kurd rokn w yn tirk j dan hev bi wergera Mustafa Aydogan weke kitb di sala 2001 weand.

    Ji ber sebebn siyas, snorn qewn yn ko di navbera kurdan de hatibn kiandin zarava alfabyn cih, ne haya tevgera kurdn bakurd Kurdistan yn pnc st, ne j haya tevgera kurd ya saln heftyan ji tevgera kurd entelektuel ya kurdn Sovyeta ber, dema Hawar bar rojhilat welt heb.

    Tevgera kurd ya saln hefty ya bakur welt ji tevgereke kultur edeb wdetir wek tevgereke siyas derket. Ew li dij sstem desthilatdariya Tirkiy dengek protestoy b bi nrn deolojiya eptiy ve rapay b. Pit avakirina komara Tirkiy, cara p b ko kurd dibn xwediy evqas kovar rojname. Armanca hem kovar rojnameyn saln hefty, mna yn saln pnc st siyaset b ew siyaset j bi tirk dihat meandin. Ji xwe imkan kirina siyaset ya bi kurd qet tuneb ziman kurd qaax b. Qaax b cezay w qaax j giran b. Kovar rojnameyn ko bi tirk dest bi weana xwe kiribn, gava nzk li saln heyty dikir, d cih didan nivsn bi kurd j piraniya titn ko bi kurd dihatin weandin j helbest bn.

    Gava di sala 1979an de kovara Trj dest bi weana xwe kir, di kovar de dsa bi giran helbest dihatin weandin, l kovar cih dida axn edebiyat yn din j. Di kovar de bi herdu zaravayn kurd; kurmanc zazak nivs hebn di nav van nivsan de mirov d prg rokan j dihat. rokn Rojen Barnas ko di bin naznav Flt Totan de diweand awa di war helbest de Rojen Barnas bdengiyek diikand, di war rok de j ew bdeng diikand. Barnas dab d opa Hawar. Rojen Barnas bi zimanek mzah rewa welt ya civak, siyas pskoloj radixist ber avan. Ew btir roknivsek bajar b. L di eyn sal de kitba Mehmed Emn Bozarslan ya bi nav Meyro (1979) j derket. Bozarslan btir motvn xwe ji jiyana gundiyan distand, di siya jiyana gundiyan de hem rabn rnitina kurdan, urf adetn wan, hem j tirs tesra lekern tirkan dian zimn.

    Ji xwe h kovara Trj kitba Bozarslan firsend nedtibn ko di nav xwendevanan de belav bibin, cntaya leker dest dan ser hukum bi desthilatdariya leker re ev berhem j hatin qedexkirin bi carek ve ji nav rabn.

    Hatina cntay derketina kurdan ya dervey welt

    Dibe ko trajediyek be, l min gelek caran gotiye ko hatine cntaya leker ji bo pdexistina ziman kurd avakirina edebiyata kurd ya modern bye bingehek, bye alkariyek. Gava lekeran dest dann ser desthilatdariy, hem partiyn siyas qedexe kirin, bi hezaran kurd tirk girtin ew di kenceyn nedt re derbas kirin. Yn hatin girtin, hatin girtin, l yn ko xwe ji nav lepn lekeran filitandin firsenda derketina dervey welt dtin, li dervey welt karn ko nvc hitibn birin ser di v kar n de j ziman, and edebiyat cihek mezin taybet digirt. Bi avakirina komele, federasyon ensttuyan bi riya weann wan mna Berbang, Hv, Kurdistan Press, Roja n, Armanc, Rewen hin kovar rojnameyn din d rokn kurd di nav rpeln wan de hatin xuyakirin. Digel ko rokn kurd dihatin nivsandin j, dsa mirov nikare bibje ko roknivsandin wek huner li ba kurdan rnitib, an j roknivskar wek karek profesyonel di nav me de bi cih bb. Di wan salan de bi taybet j di kovar rojnameyn ko me navn wan li jor hejmartin de gelek rok hatin weandin. Bi weandina rokan re hd hd hezkirn rokan j peyda bn heriqas heta saln 1985an h kitbn rokan nehatibn weandin j, l dsa navin derketin ko li ser nivsandina rok konsantre bn di nivsandina rok de j berdewam bn. Gava ez navn hin roknivsn wan salan bi br bnim div ez behsa ahn Bekir Sorekl, Hesen Met, M. Al K, Lokman Polat, Fewaz Husn Ridwan Al bikim. L heta sala 1985an j ev roknivsn me ne xwedkitb bn. Di sala 1985an de kitbeke Tor ya bi nav Qolinc li Stockholm derket, di sala 1986an de kitbeke min bi nav Girt derket pit avakirina weanxaneya Welat (1988-1995) kitbn Hesen Met, M. Al K., Ridwan Al Fawaz Husn derketin. Ji aliy din ve kitbn ahn Bekir Sorekl Lokman Polat j derketin. Di droka edebiyata kurmanc de, an j ya rast di droka edebiyata kurmanc ya serxet binxet de d roknivsn kurd ber mirina xwe kitbn xwe yn rokan didtin. Ev yek j nana bingehek qewn y roknivskariya kurd b. d ev nivskarn me bi roknivs dihatin bi nav kirin wan j xwe di hunera kurterok de kr dikirin. Hin ji van navan h j berdewam in, hejmara kitbn hinan ji yek zdetir bne, l hin j di kitbek de mane.

    Pit saln 1990

    Pit sala 1990 hem li Ewrpay, hem li Sriy hem j li Tirkiyey liv tevgereke ba di war apemen edebiyata kurd de b. Min di sala 1991 de bingeh kovara Ndem avt di bihara 1992an de hejmara Ndem ya yek derket. Di eyn sal de li Stenbol kovara Nbihar rojnameya Welat j dest bi wean kirin. Pa j Jiyana Rewen derket. Ev hers wean j xwer bi kurmanciya jor bn. Ndem kovareke bi temam and, edeb huner b, Nbihar kovareke and, l bi ser bawermendn musilman ve b rojnameya Welat j rojnameyeke siyas b. L ji bil Ndem di van weann din de j tibabek nivsn edeb, iroveyn kultur rok hatin weandin. rokn her pir di Ndem de hatin weandin. Min bi zanebn dixwest ez cih bidim hunera rok, bikim ko bala xwendevan nivskarn kurd ji helbest hebek j dagere ser rok, loma min di her hejmareke Ndem de rokek, carina du rok, carina j s rok dihatin weandin. L van kovarn pit saln 1990 hem bal dikiandin ser ziman kurd hem j di aktuelhitina edebiyat de roleke berbiav dilstin. Gelek roman kitbn rokan yn ko pit 92an derketin, p di Ndem de hatibn weandin. Di navbera saln 1992-2000 de Ndem gelek kitbn rokan weandin. Kitbn rokan yn Nredn Zaza, Rojen Barnas, Hesen Met, F. Cewer...

    Di wan salan de weanxaneya Doz j hat sazkirin, digel ko weanxaneya Doz kitbn kurd j diweandin, l w giraniya xwe dab weandina kitbn bi tirk.

    Weanxaneyn ko pit 1995an ji saln 2000 vir ve ava bn, btir weanxaneyn meyildarn kitbn kurd bn. Deng, Avesta, Doz, Pr, Nbihar, Weann Ensttuya kurd ya Stenbol, Aram, S, Mr... Hinan ji van weanxaneyan bi ten kitbn kurd weandin, hinan j hem yn kurd hem j yn tirk weandin. Weanxaneyn her pir kitbn rokan weandin, weanxaneyn Avesta Sy ne. Weanxaneya Avesta btir nivskarn ber; yn li Ewrpa, Kurdistana Sr, Iraq ran gihandin xwendevann kurmanc. Kitbn Avesta yn rokan ko di destn me de hene, ev in; Hesen Qizilc, Ken Parsek; Ferhad Prbal, olistan; Helm Ysiv, Jinn Qat Bilind, Mir ranazin, Mr Avis, Mem b Zn; Hesen Met, Eplog, Smrnoff; Fawaz Husn, Amdabad; M. Al. K., Mehkm; Kamran Haco, Kelevaj... Di v nav de weanxaneya Avestay kitbin rokan j ji tirk wergerandin kurmanc. Kitba Suzan Samanci, Bajar Mirin; ya Migird Magrosyan, Li ba me li wan deran derxist.

    Weanxaneya Sy j piran meyla xwe berda ser nivskarn ciwan an j nivskarn n w j di hundir kurtedemek de gelek kitbn kurterokan gihandin ber destn xwendevann kurd. roknivsn ko Siy kitbn wan n rokan derxistin ev in: Yaqob Tilermen, baz, Bermeqlb; Dilawer Zeraq, Kakil; Sedat Yurtda, Xelat, Enwer Karahan, evbuhrkn evn xal; iya Maz, Mistek jiyan; Fewz Blge, Jidilara; Roan Lezgn, li bin dara Beng...

  2. #2
    Aileden Biri
    yelik tarihi
    25 Austos 2009
    Mesajlar
    2,970
    Hin weanxaneyn din j yek libin kitbn rokan weandine.

    Pit saln 1980 li dervey welt pit 1990 j li hundir welt (bakur Kurdistan), di war hunera kurterok de gavn pir ba hatin avtin navn balk derketin qada edebiyat.


    Li gora rza alfab roknivsn bakur welt yn ko di v antolojiy de cih girtine, ev in: Abidin Parilti (1977), Adar Jiyan (1962), Bb Eser (1955), iya Maz (1960), Dilawer Zeraq (1965), Dr. Cuwan Bat, Edp Karahan (1930), Edb Polat, Enwer Karahan (1962), Felat Dilge (1965), Fewz Blge (1962), Firat Cewer (1959), Fad Temo, Hasan Kaya (1964), Hesen Met (1957), Hvdar Zana (1976), brahm Seydo Aydogan (1976), Lokman Polat (1956), Mahmd Baks (1944), M. Al K. (1964), Mehemed Dehsiwar (1959), Mehmet Sanri (1967), Mustafa Aydogan (1957), Rojan Hazim, Rojen Barnas, Roan Lezgn (1964), Sedat Yurtda (1961), Serdar Roan (1958), Serkan Birsk (1969, Silman Demir (1956), Suut Kili (1967), Suzan Samanci (1962), Evdile Koer (1977), Tor, Yaqob Tilermen (1972).

    roknivsn ekola Hawar; Celadet Al Bedir-Xan (1893), Kamran Bedir-Xan (1895), Nredn Zaza (1919), Osman Sebr (1905) Qedr Can (1911) heriqas ji Tirkiy bakur Kurdistan bin j, l wan alakiyn xwe yn edeb li am biyanistan dikirin. Loma, mirov dikare wan ne ji pereyek welt, l Kurdistan bihesibne. Ev yek ji bo Mele Mehmd Beyazd (1797–1858) j derbas dibe.

    roka kurd ya binxet

    Rewa roka kurd ya li Sriy j i bigire di rewa roka kurd ya Tirkiy de ye. Pit saln 1990 di roknivskariya kurdn binxet de j livek b. Ev liv tevgera ha p bi riya kovarn kurd mna Gurzek Gul (1989-1991), Zann (1991-1997), Aso (1992-...?) hin kovarn din d re roknivsan rokn xwe ji kovar rojnameyn ko li Stenbol Ewrpay derdiketin re andin. Ji ber ko kurdn binxet j alfabeya latn bi kar tnin, di bin tesra Hawar de nzk ziman Hawar dinivsnin, di navbera wan weann din n ko bi kurmanciya latn derdikevin de tu pirsgirk dernakevin. L kurdn binxet ji bil ko wan rokn xwe di kovaran de didan weandin, dest p kirin rokn xwe gihandin hev mna kitb weandin. Hinan ji wan kitbn xwe bi xwe derxistin, hinan j kitbn xwe di nav weann kurd n din derxistin.

    Mna nivskarn kurd yn ben din, gelek nivskarn kurdn binxet j ji welat xwe derketibn li dervey welt dijiyan. roknivsn ko ji ref pn yn ko li dervey welt dijiyan mirov dikare navn ahn Bekir Sorekl, Bav Naz, Fawaz Husn Ridwan Al bide. L v dawiy hejmara wan zdetir b. Hejmara roknivsn kurd n binxet j zdetir bne. roknivsn v antolojiy bi alfabetk, ev in; Cankurd (1948), Ebdilbaq Huseyn (1961), Fawaz Husn (1953), Fewaz Ebd (1961), Helm Ysiv (1967), Jan Dost (1965), Kamran Haco (1959), Pr Rustem (1963), Qado rn (1967), Ridwan Al (1959), Silman Al (1963) ahn Bekir Sorekl.

    roknivskariya kurd ya ko ber ten di aroveya rpeln kovar rojnameyan de bi snorkir b, di hundir bst saln daw de hd hd giht karaktereke xwe ya taybet. ro ne bi sedan be j, bi dehan kitbn kurd yn rokan li ber destn me hene. Ji aliyek ve gava ji edebiyata dinyay rok werdigerin kurd, d deriy roka kurd j li zimann dinyay vebye i bi celeb yek yek rokan be, i bi wergera kitban sih be, i j bi celeb antolojiyan be d roka kurd werdigere zimann biyan rexneyn ba j werdigirin. Ev bea huner, ya ko h ber zdey sed pnc sal di ziman kurd de dest p bye, l pir hd meiyaye, gelek caran hilkimiye ketiya, ez karim b dudil bibjim ko d bi ser xwe ve t hviyeke ba j dide mirov..

    rok

    Me nav v antolojiy kir Antolojiya rokn kurd. T w man ko ez niha, di dema ro de, ji bo v wey huner gotina rok" an j mna kurmancn jr dibjin kurterok dipejirnim loma min ev nav bi kar aniye. Di kovar rojnameyn mna Hawar (1932-1943), Ronah (1942-1945), Roja N (1943-1946), Hviya Welt (1963-1965), iya (1965-1970), Hv (1983-1992) gelek kovarn kevin n de nav rok hatiye bikarann. Heta di kovara Roj Kurd (1913) de roka Fad Temo ko heta niha mna roka kurd ya p dihat qeblkirin, di bin sernava rok de hatib weandin. Her kurdn Sovyeta ber ne, wan ji rok wdetir, gotina serhat bi kar anne. Gotina serhat, rok, kurterok, serphat, serbr her maneya story an j short storya ngilz dide ko t maneya roka me.

    Digel v j, bi taybet pit saln 1990, li ser hin kitbn rokan, an j di hin kovar rojnameyan de ji berdla rok gotina novel hat bi kar ann li ser v gotin carina devjeng dibin, ji bo v wey huner, an j ji bo ziman kurd rast nerastiy w t minaqeekirin.

    Hunera rok, bi qas nav xwe, di war naveroka xwe de j her tim cih ji minaqeey re hitiye. Di gelek zimanan de ji bo nav v wey nivs ne zelal bye, l pa, bi riya akadem lingivstan ev problem hatiye areserkirin. Tirk ber komar, demek pit komar heta niha j gotina hikaye bi kar tnin. L pit kampanyaya pakkirina ziman tirk, bi git meyildarn Kemalzm, ji berdla gotina hikaye, gotina yk bi kar ann. Ev gotina daw, ji bil konservatvn Tirkiy ro ji aliy piraniya tirkan ve t bikarann.

    Di ziman swd de j ev ser genga heta demek heb. Di swd de ji rok re novell t gotin. Nzk naveroka novell berttelse historia t bi kar ann. L novel bi ngilz roman e. Novela ngilz, yan ya ko roman e bi 'l'yek ya swd ko rok e bi du 'll'eyan e. Li gora zimann swd ngilz bi lvkirina wan j cih ye. L kurd btir bi celeb ngilz bi kar tnin, bi v away rok ji maneya xwe derdikeve maneya roman werdigire. Ya din, ev gotin, ji bil kesn ko li Swd dijn, bi awayek git ji aliy xwendevann kurd ve nay zann. Loma, min maqltir dt ko ez ji berdla nav Antolojiya noveln kurd nav Antolojiya rokn kurd li v antolojiy bikim hvdar im hn j v kirina min maql bibnin.

    L ev j rastiyek e ko gotina rok ji aliy gelek kesan mna masala tirk, an j sagaya swd t fhmkirin. Li gelek devern Kurdistan kurd ji masal re j dibjin rok. L, li hin deveran j gotina rrok heye ko ev gotin di kovara Hawar de j hatiye bi kar ann. Heriqas rok rrok li hin deveran werin eyn maney, an j mirov tu ferq nexe navbera van herdu terman, l di jiyana rast de ev bi awayek zelal ji hev vediqetin. Di jiyana rojane de, di danstandinn civak de gotina rok di ziman gel de pir t bi kar ann. Gava yek ji yek re behsa jiyana xwe an j behsa jiyana hinin din bike y ko j re t behs kirin h j bipirse, y ko behs dike dibje roka wan dr dirj e, an j ev rok dirj e, an j ev rokeke ddirj e.

    Di vir de em dibnin ko gotina rok dibe serphat, dibe serphatiya kesek, du kesan, evnek, xayntiyek, diziyek, mrxasiyek, byerek...

    Ji xwe rok j ev e; li ser van e, van tne zimn. L van awa tne zimn, bi i away bi lv dike, awa irove taswr dike, kurt dirjiya w awa ye, ev j km zde bi qas nav w li ser hatiye peyivandin. rokn nv rpel j hene, yn heta dused rpel j hene. Hin zanayn edebiyat gotine, rok div li dor deh rpelan bin, hinan j guh nedane kurt dirjiya rok. Ji xwe, me bi xwe j di amadekirina v antolojiy de guh neda kurt dirjiya rokan. Hin ji rokn v antolojiy zehf dirj in, hin j kurt in.

    Edgar Allan Poey emerk (1809-1849) kurtbn dirjbna rok bi dirjiya dema xwendina w ve gir dide. Li gora pvana Poe div dema xwendina rokek ji nvsaet, heta saetek an du saetan be. L ew di rok de gotinn zde red dike, konsentrasyon dixwaze, gotineke ko di rok de hatibe bi kar ann l drek an j ndrek tkiliya w bi temaya rok re tunebe, w ji bo rok qelsiyeke mezin dibne.

    Bi v tarfa Poe ve girday exov (1860-1904) ko li dor 600 rok nivsandine bi taswreke pskolojiyeke realst mirovn ji sinif kategoriyn cih salix dide, weha dibje: Heke di rokek de tivingek bi dardekir be, ber ko rok xelas bibe div ew tiving biteqe.

    Li ser naveroka rok, li ser forma w, li ser konsentrasyon kompozisyona w gelek tit hatine gotin nivsandin.

    L di derheq hunera rok de tarfeke exov ya mehr heye, dibje: rok nivsek e, tu hinek ji ser hinek j ji dawiya j bik w bibe rok. Di esl xwe de exov dixwaze bi v kurtetarfa xwe ya di derheq rok de cih ji fantaziya xwendevanan re j bihle. Bi gotineke kurmanc, ew naxwaze ko nivskar xwendevan xwe ehmaq bihesibne j re ta bi derziy vebike

    Yek ji bavn rok, y ko li gora gotina Gork edebiyata Rsyay ji bin paltoy w derketiye, Gogol, li ser rok wel dibje: Te div bila dewlemed an feqr be, brfireh an brteng be, an xerab e, alav sereke y ko div nivskar li ser hr bibe, jiyana mirovn ji rz ne.

    rok mna axek edebiyat pir ciwan e, ji roman ciwantir e. L li gora hin fikiran j, roka nenivsand xwediy drokeke pir kevin e, droka roka devk digihje hezar salan. Gelek rokn kurdan n devk, rokn orient, rokn hezar evek nimneyn destpk yn roka huner ne. L cara p, florensiyek nenas di saln 1300 de, berhevokek bi nav Conto novelle, yan Sed rok, an j Sed ne ko ji rok serphatiyan pk hatib weand. Pa Boccaccio derket bi Decameron terma rok btir bi cih kir. Heriqas di sedsala 17an de j nivsn bi forma rok ji pnsa flozof fransiz Voltaire derketibin li nglterey rokn tirs prebokan hatibin nivsandin j, dsa mirov dikare bi hsan bibje, ko temen v forma nivs km 200 sal ye ji nav axn edebiyat axa her ciwan e.

    Di pvajoya drok de gelek nivskarn mna Balzac, Tolstoy, Hugo Hemingway rok nivsandine, l mna roknivs heta niha kes cihn E. Allan Poe, A. exov Guy de Maupassant negirtine.

    roka kurd ya p

    Gava mirov droka hunera rok li ber avan digire roka v antolojiy ya p digihne sala 1856an, rehet aramiyek bi mirov re dibe. L ez nikarim bibjim ko hem rokn v antolojiy li gora pvann roka huner ne. Di v antolojiy de rokn pir xurt, yn km xurt yn lawaz hene. Ev antoloj ne antolojiyeke rokn bijarte, l antolojiya rokn kurd bi git ye.

    Li gora rza kurterokn v antolojiy droka roka kurd zdey sed st sal ye. Ber bi sed st sal roka kurd ya huner hatiye nivsandin. Heta niha droka roka kurd di sala 1913an de di roka Fad Temo de as dima. Li gora lkolneke Ferhad Prbal (Xell Duhok gihand kurmanciya jor) droka roka kurd ji ya Fad Temo kevintir e digihje nveka sedsala hijdehan. Ev rok j ji aliy Mele Mehmd Beyazd (1799-1867) ve hatiye nivsandin. Mele Mehmd Beyazd di war nesr de gelek berhem li d xwe hitine. Hin ji berhemn Mele Mehmd Beyazd bi alkariya A. Jaba ji windabn xelas bne gihtine roja me. Yek ji berhemn M. M. Beyazd ko ro di destn me de ye, bi nav Adetn kurdan e. Ji bil w j Beyazd erefnameya erefxan Bedls wergerandiye kurmanc gelek rokn devk derbas nivs kirine.

    Wek Beyazd bi xwe j diyar dike, ew roka xwe li ser Mem Zna Ehmed Xan dihne. Ehmed Xan j ahesera xwe li ser bingeh roka folklor Mem Alan ava kirib. Bel, ew byera Mem Zn ji xwe re bingeh digire, l bi uslb away xwe, bi wesf, pesin taswrn xwe roka xwe dihne, bajar Cizr, evna St Tacdn evna Mem Zn salix dide. Heriqas hin kmasiyn hnandina roka huner di roka roka Mem Zna Mele Mehmd Beyazd de diyar bibe j, gava mirov droka nivsandina rok, rewa ziman kurd wek beek huner bi nrneke drok l dinere, mirov dikare bi hsan roka Beyazd wek destpka roka kurd ya huner bihesibne, heft saln din li temen roka kurd zde bike xwe bi v yek j serbilind bihesibne.

    L her iqas roka Mele Mehmd Beyazd roka Mem Zn ya Fad Temo rok an j wek ko Mahmd Lewend nav ew l kiriye, wek rokn destpk werin hesibandin droka roka miletek bi rokn wan dest p bibe j, em dibnin ne Beyazd, ne j Temo ji bil her yek rokek, tu rokn wan di destn me de nnin. Ez bi xwe bawer dikim hem w Mele Mehmd Beyazd hem j Fad Temo ji rokek btir rok nivsanibin. Ji ber ko di kovara Roj Kurd de li d roka Fad Temo, dmahika v rok heye, hatiye nivsandin. L em dmahika rok nabnin, Mele Mehmd Beyazd Fad Temo her yek bi rokek xwe digihnin dema me bi v yek nav xwe di droka edebiyata kurd de nemir dikin.

    Daw


    Ez zanim ko ez bi amadekirina v antolojiy bi karek cid karek ko berpirsiyariyeke mezin j re div rabme. Ez p re pir westiyam j; min xwest ev antoloj hem bibe temslkara roka kurd, hem j tu roknsn kurd neyn jibrkirin. Hvdar im min tu roknsn kurd ji br nekirine w ev antoloj j bibe temslkara roka kurd.

    Min nexwest ez li ser her rokeke di antolojiy de rawestim, behsa naveroka wan bikim tkevim iroveya stl temayn wan. Ez w ji we re dihlim. Pit ko hn bixwnin, hn ji hinan hez bikin, w kfa we j ji hinan re ney. Edebiyata bedew wel ye, xwendina w hilbijartinek e; hezkirina w j karek ndvduel e. Bguman, nivsandin afirandina edebiyata bedew j karek ndvduel e.

    Heke min bixwesta ez bi tena ser xwe v kar bikim v antolojiy bi v away berfireh amade bikim, min nikarba ez bi ser j neketama. Loma, ez dixwazim spasiyn xwe ji wan kesan re bikim ko di amadekirina v antolojiy de ji min re bn pitgir alkar.

    Ez ji bo hilbijartin peydakirina rokn bi kurmanciya jr spas Ferhad Shakely dikim; ji bo wergerandina rokn soran bo kurmanc spas Husein Muhhamed, Elr, Mrad Ciwan, Emn Naroz, Elend Darvn, ikriya Salih Firat Kelehk dikim; ji bo nivsandin tpguhziya rokn kurdn Sovyeta ber spas Tmr Xell dikim; ji bo tpguhziya ji alfabeya ereb j spas Xell Duhok, Mahmd Lewend Emn Naroz dikim.

Benzer Konular

  1. Lrnnek ji Rojnameya "KUDISTAN" yekem rojnameya Kurd
    Konu Sahibi DerDoCan Forum Dirok,
    Cevap: 0
    Son Mesaj : 06.Mart.2010, 18:56
  2. Cevap: 0
    Son Mesaj : 25.Aralk.2009, 22:51
  3. [2009] Helina Kurdi - Were Dilan
    Konu Sahibi Mir Bey Forum Krte Albm Tantm
    Cevap: 0
    Son Mesaj : 07.Nisan.2009, 14:06

Bu Konu iin Etiketler

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Ykleme Yetkiniz Yok
  • Mesajnz Deitirme Yetkiniz Yok
  •