Lrnnek ji Rojnameya "KUDISTAN" yekem rojnameya Kurd



105 sal bi ser weana yekem Rojnameya Kurd dibihore. Ahenga xebata netew rewenbr a 105 sal ber, ku bi xameya bab rojnamevaniya Kurd Miqdad Midhet Bedirxan hatib dest p kirin, evro bi qas xwe pve ye. Kurd di bin siya teknolojiya n de di sedsala ragehandin de ji hem metodn rxist na rxist ji bo gehandina peyam merema xwe mifah werdigire. Rojnameya "KURDISTAN" di i reweke drok, siyas, rewenbr, abr civakiya gel Kurd de hatiye weandin ima her qas em li rkewta weana yekem rojnameya Kurd dr dikevin biha giringiya w roj zdetir dibe? Ev iroveye pave kirinek despk ye bi ser kakil, waz rew dema derna rojanameya "KURDISTAN".

Rew ax weana "KURDISTAN"
__________________________________

Di dawiya sedsala nozdan de, br hizra Netew ku pit orea Feranse li sala 1789an di welatn Ewrpay de ser hildab, tuxbn Impiratoriya Usman j derbaz b. Rewenbrn Ereb, Elban Bulxar di hizra kisayetiya netewiye xwe de bn ji bo destve anna serxwebna xwe ji bin sengiya Turkn Usman de xebat dikirin. (1)

Rewenbrn Tirk j ketine bin bandora v seha netew. Pengn hizra Pan Turksm, ku piraniya wan li welatn Ewrp dijiyan ji bo pk anna dewletek Tirk hewl didan, ku hem Tirkan bi hev re kom biket. Tirkan bi damezirandina rxistin weandina kovar rojnameyan hizra netewiye xwe belav dikirin. (2)

Di rewek wisan de rewenbrn Kurd j, ku piraniya wan ji malbatn bi rmete mrn Kurdan n Miextiy Estenbol an xurtn serok eretan bn, dest bvi hilkian ge kirina hizra netew kirin.

Yek bna xewna rewenbrn Kurd Tirk di w end de b ku her du aliyan dixwast deshelata siyasiye serbixwe damezirnin, l ferq cudahia wan di v end da b, ku xewna Kurd destve hatina w dijwartir b. Rewenbrn netewa Kurd km bn, aboriyeke jar parvemayiye Cotkar pezdar heb, hevgirtina l eretan cuda cuda nedihate pmze kirin. Miqdad Midhet Beg, rveber sernivskar yekemn rojanameya Kurd, li ser gotara yekeme rojanamaeya Kurd de bi ekere iare bi v xal diket. (3)

Miqdad Midhet Bedirxan
_________________________

Yek ji pengn seha netewiye Kurd, "Miqdad Midhet Beg Bedirxan" kur Mr Botan Bedirxan Paa, b. Malbata Bedirxan yek ji deshilatdartirn mrn Kurdam bn, bab Miqdad Beg dijber dewleta Usman er hilda, l dewleta Usman bi alkariya Yezdanr birazay Mr Bedirxan, orea Bedirxan di sala 1847 de ji nav dibe di encam de Miqdad Beg bo Qahir paytext Misr t dr kirin. Di v dem daye ku bab rojnamevaniya Kurd yekemn rpeln ronamevcaniya Kurd diveket.



Rojnameya "KURDISTAN"
___________________________

Bedirxan di sergotara yekeme Rojnameya Kurd de bas w end naket ku ima nav "KURDISTAN" bo rojnameya xwe hilbijartiye. L ew nave dibe di aroveya ge kirina seha netewiye w ax de bih disp kirin. Xevna Bedirxan Kurdistaneke hevgirt di dewleteke serbixwe de b hinek ji xwandevann "Kurdistan" j seh bi w end kirine. Lewma yek ji xwandevann w rojnam ki Demiq , ku xwe bi law x Fetah dinasne di helbesteke dirj de seha xwe li hember "KURDISTAN" wisan beyan diket:

Proz e ji te hezar cara
Ev denge niho li nav yara
Mizgniya v cerdeya qenc
aba tibtin qa hebit qenc

***

Ronahiya bab kal ecdad
Payv huner, te kir niho ad
Beybniya dewleta te ge bit
Qas tu heb, dil te xwe bit (1)

Yekem hijmara "KURDISTAN" di roja pencem 22y Nsana 1898 li Qahir li apxaneya "El Hilal" hate weandin. Di hijmara yekeme "Kurdistan" de li rpela yek bi Tirk ev hevok hatiye niv'sandin: "V gave ji bo handana Kurdan bo xwendin u hn bn”. Di hijmara ssyan bi nav "KURDISTAN"hervoka jrn hatiye nivsandin: "Pazde rojan carek t weandin, weaneke Kurd ye."

Ji hijmara 24 wir de de guhertineke km bi nav "KURDISTAN" t dtin bi Tirk hatiye nivsanidin: "Meh carek t weandin, rojnameyeke Kurd ye". Ji hijmara 25 vir de ev guhertine di ziman Kurd de j t dtin. "Heyv carek t weandine, cerdeyeka Kurd ye".

Lrihnnek ji hijmarn "KURDISTAN"
Xwediy "KURDISTAN" Miqdad Midhet Bedirxan armanca rojnameya xwe di sergotara yekeme rojnama Kurd de bi w terz beyan diket: "Li her cihek frgeh xwandingehn ba hebin, ez nan Kurdan bidim (bo wan bas bikim), her erek biqewme, dewletn mezin i dikin, ez basa hemyan bikim. (3)

Miqdad Bedirxan ji ptedar bna kar xwe haydar e dizane serdem w ye, lewma di sergotara yekem de pa ragehandina armancn rojnameya xwe bala xwandevanan bo w end radikne, ku eva yekem rojnameya Kurd ye: "Heya niha tu kes cerdeyeke wisan (bi Kurd) der xistyiye, cerdeya min yekem cerde (a Kurd) ye. Lewma pire ji kmasan, hvdarim kmasiyn rojnam ji min re binivsin."

L Miqdad Bedirxan mna rberek dizane ku b pikdarriya xwandevanan serekvt nabe, lewma dibje: "Her tit ku bi tazey t kirin lmasiyn w hene. L pit w, riya xwe peyda dikete."

Ziman "KURDISTAN"


Her end "Kurdistan" rojnameyeka Kurd bye, l ji ber tevl hev bna rewenbrn Kurd tev rewenbrn geln dinye herm ji ber w end ku deshelatdaran ziman Tirk Ereb bye, "KURDISTAN" ne ar bye bi wan zimanan j binivse.

Ten s hijmarn yekeme "KURDISTAN" bi Kurd hatine nivsandin. L ji hijmara ar vir de nivsnn bi ziman Tirk t de cih girtin. Nivsnn bi Tirk di hijmarn 4, 5, 6 7 de bi terz nameya vekir (daxwazname) bo Sultan Ebdulhemd Duyem hatine nivsandin. Hijmarn 9, 11 15 ten bi Kurd hatine nivsn yn din bi Kurd Tirk hatine weandin. Her wisan du carsn j nivsna Eerb di "KURDISTAN" de hatiye belav kirin: "Ya yek nameya "El kur Husn Amd ye ku ji Mardn andib di hijmara 8 de hatib belav kirin, eva din j nameya "x Hesen"e ku li Nablosa Lubnan j re andiye di hijmara 16 de hatiye belav kirin.

"KURDISTAN" bi ziman Kurd Kurmanc a jorn hatiye nivsandin, l peyvn Ereb Fars bi terzeke berav di rojnam de bikar hatine. Di w serdem de di nava rewenbrn Kurd de titejk edet bye, ku ji peyvn Ereb Fars j mifah wergirin eva j bi naneya rewenbr pkevtin hisp kirine.

Dijatiya Sultan
__________________

Hukumeta Usman r ji belav bna rojnameya "KURDISTAN" li navxweye Kurdistan digirt. Lewma di hijmara 4 de yekem nivsna Miqdad bedirxan bi Tirk hatiye bilav kirin, ku daxwaz ji Sultan Ebdulhemd Duyem diket, piya belav kirina rojnameya w li Kurdistan negirin. "Nivsna ser [ku] min bi Tirk nivsandiye nameyeke bo Hezret Sultan Ebdulhemd Xan. Di w nam de daxwaz j dikim r bide rojnameya min bi azad bighje Kurdistan." (4)

"Ji wan welatan ku rojnam ji wan re dinim, name bo min nivsdandine, ku Hukumeta Usman r nade rojnameyaa min bighje dest wan, jiberku ew Kurd nazanin, dibjin rojname dijber wan hatiye nivsandin." (5)

Cih balkanye, ku Miqdad Beg Sultan b guneh dizane kesn aqara w gunehbar dike. Her wisan p li ser w dieqne, ku dij dewleta Usman ye. Belk devr ber Sultan gunehbar dike, ku Kurd nazanin, lewma wa dizanin ku rojname dij Sultan e. Dibe mirov di w serdem de kar bab rojnamevaniya Kurd bi prew kirin ji "Riyal Poltk" bne hisp. Jiberku Sultanek ku deshilata w di hem Rojhilata Navn pikek ji Ewrpa de heye, dijat kirina w diroste belke biba sedema w end ku "KURDISTAN" ji yek hijmar zdetir neh weandin. Bi w hal j dewleta Usman berdewam dibe ji r nedan bi belav bna rojnam di Kurdistan de. Di bersiva nameya xwandevanek de bi nav Seyd Tahir Botan ku ji Eden j re dine daxwaza 50 hijmarn rojnam dike (w ax Kurd bo kar dirna dexl dan kober w der dibn.) Bedirxan dinivse: "… Bi riyn hewce rojnameyn min bihn belav kirin, ez near im riyeke din peyda bikim bo w end ku 50 dane, "KURDISTAN" bighje dest te."(5) Eva eyan diket ku Bedirxan li ser belav kirina rojnameya xwe iqas mukm bye.

apxana "KURDISTAN "
__________________________

Hijmara 1 hetan hijmara 3 ye "KURDISTAN" li apxaneya "El Hilal" a Qahir hatiye ap kirin hijmarn 4, 5, li "apxaneya cerideya "KURDISTAN" hatiye ap kirin. Bi w endem dikarin bjin, ku "apxaneya cerideya "KURDISTAN" yekem apxaneya "Kurd" bye. L ev apxane j her apxaneya "El Hilal" bye. Ji hijmara 4 vir de ku Miqdad Beg bi ziman Tirk nameyn siyas dij kesn devrber Sultan ji Sultan re nivsandiye, wisan xuya diket ku apxaneya "El Hilal" berpirsayetiya v bi estuw xwe negirtibe hazir nebye nav apxaney ser rojnam were nivsn. Bi w end xwe ji girpkan parastibe.

Vegeryana Miqdad Beg bo Estenbol
Her end ku ev dem welat Misr di bin deshelata Ingilza de bye, l Dewleta Usman hukm Paay Usaman gihitiye j, bi awayek ku dikar piya belav bna rojnameyeke opozisiyon bigire. Sultan Ebdulhemd Duyem ev ole kir piya belav bna "KURDISTAN" girt.

Hukmeta Usman nca ji bo w end ku piya belav bna "KURDISTAN" bigire, Miqdad Midhet Xan vedigerne Estenbol, l rojname ji wean nah sekinandin Ebdulrehman biray Midhet Beg li Jinv dest bi wean belav kirina rojnameya biary xwe diket.

Ebdulrehman di dirjiya nivsna xwe de dibje: "Min di w cerd de nameyeke Rom (Tirk) ji bo Sultan Ebdulhemd Xan nivsandiye. Di nameya xwe de dibjim, ji ber w end ku Sultan r nedaye cerdeya biray min li mulk Sultan bihte belav kirin, ez v cerdey ji mulk w dertnim, hetan ku bikarim ji riya v rojnam ji bo baiya Kurdan xebat bikim basa ne pakiya kesn devr ber Sultan bikim."

Bi guhertina sernivskar "KURDISTAN" armanca "KURDISTAN" nah guhertin. Her end yekem rojnameya Kurd bi terz rojnameyn xwe serdem deng basan belav nedikir, l li ser byern chan disekine irove diket. Nzk bi hem gotarn "KURDISTAN" basa baiya zanist xwandin dikin. Bedirxanan bi ba ji w end tgehitibn ku derd yekem e Kurdan nezann "cehalete" e, lewma wan ev ende mna yekem dujmin rastne gel Kurd didane xuya kirin. Rpelek xasman ji bo akara Ehmed Xan Mem Zn hatib mizext kirin hem car pikek j dihate belav kirin.

Naveroka "KURDISTAN" ten di dengbas, ron kirin babetn edeb de nah kurt kirin, "KURDISTAN" wek palder seha netewiye Kurdan wezfeya xwe bi cih anye. Xebat dijber Rijma Ebdulhemd, diroka Kurd Kurdistan xasman droka Mr Botan, dijat tev er Kurd Ermeniyan ji wan babetan bn ku di 31 hijmarn "KURDISTAN" hatibn belav kirin.

Sedemn pakevtina derna rojnameya "KURDISTAN"
__________________________________________________


Hoyar Kerm Qeredax di gotarek de bi sedema 100mn salvegera weana yekem rojnameya Kurd dibje: "Sedema serekiye pakevtin ji wean guhertina cih weandina w bye". Xwediy rojnam ku nekariye li cihek cihgir be di w nameyeya ku di hijmara 5 de ji Sultan Ebdulhemd re dinivse, eyan dibe ku Sxor ajansn Usmaniyan gelek asteng girpk xistibne ber derna "KURDISTAN" jiyana bab rojnamevaniya Kurd. Ji ber w, Miqdad Midhet Bedirxan Qahire bi cih hlaye vegeryaye Estenbol biray w li Jinv dirj bi sernivseriya v rojnam dade "KURDISTAN" dubare ji Jinv berev Qahire ji w der j bo London Folikston cara dawiy ji bo Jinv j ku hijmarn 30, 31 l v der hatiye weandin die, kober bye.

Sedemn dinye pakevtina "KURDISTAN" km an nebna apxane xasman di welatn Ewrpay de bye. Di hijmara 16 de li 25.7.1899 ev astengene hatiye destnan kirin.wisan xuya naket ku astenga abor bye sedema pakevtina weana "KURDISTAN". Jiberku hem car 2000 hijmarn w bi bela ji bo Kurdistan dihatin andin. Ev qase pit hijmara 20an dibe 200 dane, b v ku i tdtinek tde bih dtin ku sedema v abor ye.

waza "KURDISTAN"
__________________________


"KURDISTAN" Li qewareya B4 (22,5 x 32.5 cm) di ar rpelan de bi tpn Ereb dihat weandin. Formata B w dem bedewtirn waza wean bye niha j pikeke zaf ji kovar pirtkn Emrkay Efrqay bi v format tne weandin. Di nasnameya rojnam de nav "KURDISTAN" bi pnosa Nesx (tpn Ereb) hatiye nivsann. Di bin de j sala weana yekem hijmar 1315 (ko) hatiye nivsn. Ev nivsne heya hijmara dawiya "KURDISTAN", wek nasnameya rojnam di yekem rpela "KURDISTAN" de hatiye ap kirin. Ji aliy rast nav "KURDISTAN" hatiye nivsn: "Her nameya ku t hinartin, diwiya bi nav xwediy cerd : Law Bedirxan Paa - Miqdad Midhet Beg bo Misr bih andin. Her car 2000 daneyn bi bela ji bo Kurdistan dinim, ku ji bo xwandin bi xelk bih dan. Ji aliy raste "KURDISTAN" bi irk ji bil zanyariyn ser, ev hevoke j hatiye nivsn: "Bo dervey Kurdistan bi sal 80 Quru e, bo navxweye Kurdistan ji bo daxwazkaran bi bela t andin."

Ji hijmara 16 vir de nav "KURDISTAN" li rpela yekem bi tpa' latn j t nivsn ku waza Fontogirafiya v 3 car guhertin bi ser de hatiye. Di bin nav latniye "KURDISTAN" de nav nann "KURDISTAN" bi Latn hatiye nivsn.

Di bin nav "KURDISTAN" de bi Tirk hevoka jrn hatiye nivsn: "Di oxira haydana Kurdan ji bo xwandin Zanist." Rkevta belav kirina rojnam di navbera s hln 1 bi estriya yek xal (Point) ku du ji wan li xwar hatine nivsn: Roja Pncem 30 Zlqeda sala 1315 e Ko, pncem 4 Nsana 1314e Rom hember 22 Awrla 1898e Zayn.

Bi git "KURDISTAN" ji yek terz nivsn mifah wergirtiye. Ev kare ji dtingeha zanista girafk apemeniy ve mna xaleke bi hz ji bo afirandina istandardeke fontogirag dartin t mze kirin mna yekem pngav di rojnamevaniya Kurd de bi mezintirn pngav j t dtin. Ji aliy din ve j nana w end ye ku xwediy "KURDISTAN" pispor karnasiyeke ba ji hilbijartina metod gehandina peyaman de hebye, her end di w serdem de zanista Girafk di zanngehande nedihate xwandin. Ji hijmara e veir de waza yekeme rpela "KURDISTAN" pet t guhertin qas hla bin rkevta weana "KURDISTAN" ji yek Pont dibe 2 Pontn cut hl. Her wisan hln servey rpelan ji yek ponta cut hl ve dibe bi du Pont.

Ji bil hijmarn 20 heya 22 y ku s stn bn, hem hijmarn dinye "KURDISTAN" bi terz du stn hatine dartin ku hleke nazik stnan ji hev du cuha diket. Rpeln ku vehandin t de hene bi s an ar stnan hatine weandin.

Bi git dibe "KURDISTAN" wek rojnameyeke pkevt di war kakil waza dartin de bih mze kirin. Vekolna babet taypogirafiya "KURDISTAN" bo w end dibe bibte serevaniyek ji bo danana xmek istandare Zanist di belav kirina rojnamevaniya Kurd de, xasman di sed sala pwendiyan de.


---------

Jder

1.Midhet Emn Boz Erselan, "KURDISTAN" rojnameya Kur ya pn, 1898 – 1902, wergran ji tpn Ereb bo tpn Latn, berga yekem, apa Siew'd 1991.

2.Dr. Sed erefkend, kurte Droka bizavn netewiye Kurd, wergran bo Kurd, Teha Etq, Agk, Siwd 1995.

3.Miqdad Midhet Beg Bedirxan, "KURDISTAN", sala ewel, eded 1, rper 1, roja pnceme 30 Zlqeide, Sine sala1315.

4. "KURDISTAN", hijmar 3

5. "KURDISTAN", hijmar 4

6.Hoyar Kerm Qeredax, ji br anna sedsal bi ser derbaz bna weana yekem rojnameya "KURDISTAN" di chan de, "Tk Rojname" hijmar yek, London, Havna 1998.